Chiếu tatami Nhật Bản – biểu tượng văn hóa của nước Nhật


Chiếu tatami Nhật Bản là loại chiếu cói truyền thống của người Nhật. Mặc dù là loại chiếu cói truyền thống nhưng chiếu tatami lại có vị trí rất quan trọng trong ngôi nhà truyền thống ở Nhật Bản. Việc có được một căn phòng truyền thống lót chiếu tatami luôn là điều vô cùng tự hào của mỗi gia chủ. Nếu bạn chưa biết về loại chiếu cói này của người Nhật thì nên xem ngay bài viết này, rất có thể bạn sẽ thấy hứng thú với loại chiếu truyền thống này đấy.

Chiếu tatami - biểu tượng văn hóa của nước Nhật
Chiếu tatami Nhật Bản – biểu tượng văn hóa của nước Nhật

Lịch sử của chiếu tatami Nhật Bản

Tatami là một loại chiếu truyền thống của người Nhật được làm từ các sợi rơm khô đan ép chặt vào nhau, dùng để lót sàn nhà. Trong tiếng Nhật, Tatami  (畳) có nguồn gốc từ động từ tatamu (畳む) với nghĩa là gấp hoặc xếp. Điều này đã chỉ ra rằng, chiếc tatami ban đầu được làm rất mỏng và có thể gấp lại, chứ không giống như chiếc chiếu tatami chúng ta thấy như ngày nay.

Những chiếc chiếu tatami bắt đầu mang những đặc điểm của Tatami hiện đại khi bước sang thời kỳ Heian (794 – 1185), lúc đó, phong cách kiến trúc theo lối Shinden-zukuri trở nên thịnh hành trong giới quý tộc ở Nhật Bản, sàn nhà bằng gỗ trở nên phổ biến, khi đó, chiếu tatami được sử dụng làm thảm ngồi dành riêng cho các bậc chúa công – thể hiện đẳng cấp quyền lực của giới quý tộc.

Tới thời kỳ Kamakura (1185–1333), phong cách kiến trúc Shoin-zukuri được ưa chuộng hơn đối với các công trình nhà ở dành cho những chiến binh samurai quyền thế, và trở nên thịnh hành nhất trong thời kỳ Muromachi (1336 – 1573). Lúc đó, chiếu tatami từ một vật dụng quyền quý dần trở thành “người bạn của muôn nhà” được sử dụng trong tất cả các căn phòng nhờ sự tiện dụng của nó. Chiếu tatami trước tiên được sử dụng trong những phòng nhỏ, sau đó, người dân bắt đầu làm nên những tấm tatami lớn hơn, rồi ghép lại với nhau để trải trong những căn phòng rộng lớn. Người ta gọi những căn phòng được trải toàn bộ bằng chiếu tatami là zashiki (座敷) với nghĩa là căn phòng để ngồi, và những quy tắc ứng xử khi ngồi chiếu tatami cũng được lan rộng trong giai đoạn này.

Người ta cho rằng, từ giữa thế kỷ 16 trở về trước, các bậc vua chúa, quý tộc và chiến binh samurai thường ngủ trên chiếu tatami hoặc loại thảm dệt tên là goza (茣蓙), trong khi những người dân thường thì chỉ có thể sử dụng chiếu mỏng hoặc rơm khô để trải chỗ ngủ của mình. Chiếu tatami dần trở nên phổ biến và được sử dụng rộng rãi trong mọi tầng lớp Nhật Bản từ cuối thế kỷ thứ 17.

Việc sử dụng chiếu tatami trong các căn nhà Nhật Bản có sự thay đổi do cuộc sống ngày càng hiện đại từ sau cách mạng Minh Trị. Những chiếc tatami dần vắng bóng trong các căn nhà được xây theo phong cách châu Âu hiện đại. Tuy nhiên, người dân vẫn luôn coi trọng những căn phòng lót chiếu tatami (được gọi là Washitsu hay Nihonma), và việc sở hữu một căn phòng như vậy chính là điều vô cùng tự hào của mỗi gia chủ.

Một căn phòng truyền thống sử dụng chiếu tatami
Một căn phòng truyền thống sử dụng chiếu tatami

Cấu tạo và chất liệu tạo nên chiếc chiếu tatami Nhật Bản

Thông thường một chiếc chiếu Tatami Nhật Bản được làm với 3 phần: lõi chiếu (畳床 – tatami-doko), bao chiếu (畳表 – tatami-omote), và viền chiếu (畳縁 – tatami-fuchi).

Phần lõi chiếu được người dân bện bằng rơm khô, dày khoảng 5cm. Phần rơm được dùng để làm chiếu thường được phơi nắng cho khô trong vòng 1 năm, sau đó được sấy lại ở nhiệt độ cao (khoảng 90OC để diệt côn trùng, ký sinh gây bệnh, tránh gây bệnh cho con người cũng như để tăng tuổi thọ của chiếc chiếu. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do việc thu mua rơm ngày càng trở nên khó khăn, các công đoạn phức tạp, và chiếc chiếu làm từ rơm cũng khá nặng nên nhà sản xuất chuyển sang sử dụng ván ép nhựa nhân tạo hoặc nhựa styrofam để chế tạo lõi chiếu.

Cấu tạo chiếu Tatami
Cấu tạo chiếu Tatami Nhật Bản

Phần bao chiếu khá mỏng, được dùng để bao bên ngoài chiếu. Người dân đan bao chiếu từ cỏ igusa (cỏ bấc đèn) hoặc cói, sau đó dùng sợi gai dầu hoặc sợi bông để đan lại thành tấm. Bao chiếu có thể sử dụng được cả hai mặt, thường người dân sẽ dùng 1 mặt trong khoảng từ 3 đến 5 năm, sau đó, trở mặt trong ra sử dụng bên ngoài như một chiếc chiếu mới. Nếu như cả hai mặt đều bị bẩn hoặc trầy xước, ta có thể thay bao chiếu mới và giữ nguyên phần lõi chiếu bên trong nếu như nó còn tốt.

Phần mép chiếu được dùng để nối phần lõi chiếu với phần bao chiếu, thường được làm từ sợi lanh, sợi bông hoặc tơ lụa. Người ta cũng nhuộm mép chiếu với các màu sắc và in hoa văn khác nhau để mang đến cho căn phòng một vẻ đẹp khác biệt.

Một nghệ nhân đang làm chiếu Tatami
Một nghệ nhân đang làm chiếu Tatami

Kích thước và cách đặt chiếu tatami ở trong phòng

Kích thước của chiếu tatami có sự khác nhau tùy thuộc vào từng vùng của Nhật Bản:

  • Kyoto: kích thước của chiếu tatami thường là 0,955 x by 1,91 m, được gọi là Kyōma (京間) tatami
  • Nagoya: kích thước chiếu tatami là 0,91 m x 1,82 m, và được gọi là Ainoma (合の間) tatami
  • Tokyo: kích thước chiếu tatami là 0,88 m x 1,76 m, được gọi là Edoma (江戸間) hoặc Kantōma (関東間) tatami

Về độ dày của chiếu, Kyōma tatami có độ dày trung bình là 5,5 cm, trong khi chiếu Kantōma tatami dày 6 cm. Chiếc chiếu có độ rộng bằng 1 nửa chiếu tatami thường được gọi là hanjo (半畳), còn chiếc rộng ¾ sẽ được gọi là daimedatami (大目) và được dùng trong các phòng tiệc trà.

Một điều khá thú vị là tatami cũng được dùng làm đơn vị để tính diện tích phòng, đi sau số đếm và được đọc là “jou”. Một chiếc chiếu Tatami tiêu biểu được tính theo chuẩn Kyoto với chiều dài 1,910m, chiều rộng 0,955m (1,82405m2). Do đó, người ta có thể ước lượng được diện tích căn phòng khi nhìn vào số lượng chiếu tatami ở trong phòng.

Về cách bố trí trong căn phòng, người ta thường thấy hai cách đặt chiếu thông dụng tại Nhật Bản. Shyugi Shiki (祝儀敷き) là cách phổ biến nhất được sử dụng trong các gia đình. Các tấm thảm Tatami được đặt sao cho các góc của 4 tấm Tatami không chụm lại thành một điểm. Cách thứ hai là Fushyugi Shiki (不祝儀敷き) được sử dụng cho các sự kiện không may mắn ví dụ như đám tang. Đây là phong tục để tránh điều rủi, không may của người dân Nhật Bản.

Cách trải chiếu tatami trong phòng
Cách trải chiếu tatami trong phòng

Tính ưu việt của chiếu tatami Nhật Bản

Trong văn hóa Á Đông, chiếc chiếu trở thành vật dụng vô cùng quen thuộc trong mỗi gia đình, nhưng chiếc chiếu tatami trở nên đặc biệt hơn nhờ những ưu điểm của nó như khó cháy, có độ đàn hồi tốt và có thể sử dụng với nhiều mục đích khác nhau. Chính nhờ cách chế tạo phức tạp của chiếc chiếu đã làm nên những đặc trưng này.

Đầu tiên, đó chính là do tatami được làm với chiếc lõi khá dày, phần bao chiếu được làm từ cỏ igusa – một loại cỏ có mặt cắt giống cấu tạo của bọt biển nên chứa rất nhiều không khí ở bên trong. Nhờ cấu tạo đó giúp cho người sử dụng đi chân trần trên chiếu sẽ cảm nhận được độ đàn hồi, êm dịu của chiếc chiếu. Đối với những gia đình có người già và trẻ nhỏ thì chiếc chiếu tatami càng trở nên hữu dụng vì có thể hạn chế được những trường hợp bị thương do vấp ngã hoặc va đập.

Thêm vào đó, mặc dù tatami được làm từ rơm hay cỏ khô nhưng lại rất khó cháy, bởi vì lõi rơm bên trong được bện thật chặt thành một lớp dày tới 5 cm và lớp bao chiếu luôn chứa một lượng hơi ẩm nhất định nên không hề dễ cháy. Nếu như có bị bắt lửa thì nó cũng chỉ bị cháy âm ỉ chứ không khiến lửa lan rộng ngay.

Tính ưu việt của chiếu tatami
Tính ưu việt của chiếu tatami Nhật Bản

Phòng chiếu tatami cũng là một không gian đa năng, người dân vừa có thể sử dụng phòng làm nơi nghỉ ngơi, thư giãn, vừa có thể dùng làm nơi tiếp khách, tiệc trà hoặc tổ chức các môn nghệ thuật truyền thống như cắm hoa, trà đạo nhờ nét đẹp tinh tế, trang nhã vốn có. Một nét khác biệt nữa là chiếu tatami còn có tác dụng giúp con người có thể nâng cao khả năng tập trung nên nhiều gia đình cũng dùng phòng tatami làm nơi học tập và sinh hoạt cho các thành viên trong gia đình.


Ý kiến bạn đọc (0)

Quay lại đầu trang